Azbest: usuwanie azbestu i utylizacja płyt z eternitu

MG Projekt Pracownia Architektoniczna / Aktualizacja 3 czerwca 2020

Azbest
Azbest

Jeszcze w latach 60. i 70. ubiegłego wieku azbest był jednym z najbardziej popularnych materiałów stosowanych w budownictwie, zwłaszcza jako eternitowe pokrycie dachów, które zawierało włókna azbestu.

Dopiero później okazało się, jak bardzo azbest stanowi zagrożenie dla zdrowia człowieka i w konsekwencji zaniechano jego produkcji.

Co to jest azbest?

Płyty azbestowe
Płyty azbestowe

Azbest to nic innego jak minerały krzemianowe w postaci niezwykle wytrzymałych na rozciąganie włókien, które zarazem charakteryzują się dużą elastycznością i odpornością na działanie czynników fizycznych i chemicznych.

W naturze występuje prawie 150 minerałów mających postać włóknistą, które rozdzielają się na sprężyste włókna zwane fibrylami podczas procesów przetwarzania.

Azbest w zasadzie nie ulega ścieraniu, wykazuje też odporność na wysoką temperaturę, co wykorzystywano przy produkcji tkanin oraz farb ogniotrwałych.

Słabo przewodzi zarówno ciepło, jak i prąd, więc chętnie był stosowany jako materiał izolacyjny.

Azbest był również kluczowym dodatkiem materiałów cementowo-włóknowych, tak chętnie wybieranych na pokrycie dachów oraz na elewacje.

Jego popularność wynikała nie tylko z dobrych parametrów, ale także niskiej ceny.

Wyróżnia się kilka rodzajów azbestu, które różnią się między sobą tym, z jakim metalem tworzą związek oraz długością i średnicą wiązek włókien.

Włókna poddawane obróbce mogą rozpadać się cząstki rzędu kilku mikrometrów, a nawet nanometrów.

To właśnie średnica i długość włókien decyduje o szkodliwości azbestu.

Największe niebezpieczeństwo stanowią respiralne włókna długie mające ponad 5 mikrometrów, a przy tym bardzo cienkie do 0,01 mikrometra.

Z kolei włókna większe najczęściej są zatrzymywane w górnych drogach oddechowych i usuwane następnie przez rzęski, a z tymi bardzo drobnymi w miarę dobrze sobie radzi układ immunologiczny.

Nie oznacza to jednak całkowitego bezpieczeństwa dla zdrowia człowieka.

Zdecydowanie największą szkodliwość wykazuje azbest niebieski, czyli krokydolit, które należy do grupy amfiboli.

Został on wycofany z produkcji już w latach 80. ubiegłego wieku.

W naszym kraju nieco dłużej można było stosować azbest biały, czyli chryzotyl należący do grupy serpentynu, który chętnie był wykorzystywany przy produkcji wyrobów azbestowo-cementowych, a także przędz termoizolacyjnych i wyrobów tkanych.

Całkowity zakaz jego używania wydano dopiero w roku 1997.

U nas raczej nie spotykało się azbestu brązowego, czyli amosytu, jednak w innych krajach europejskich był często wykorzystywany w formie tynków ognioochronnych.

Występowanie azbestu

Występowanie azbestu
Występowanie azbestu

Wiele osób myśli, że problem azbestu dotyczy wyłącznie azbestowo-cementowych płyt dachowych, jednak pokrycia eternitowe to zaledwie część całości.

Prawdą jest, że zanim odkryto szkodliwość azbestu, to zafascynowano się jego bardzo dobrymi parametrami.

Zwłaszcza niezwykłą wprost wytrzymałością na rozciąganie, elastycznością oraz odpornością na działanie czynników chemicznych i fizycznych, więc wykorzystywano go w różnych wyrobach.

To prawie 3 tysiące rozmaitych produktów, z czego niemal 85% stanowią materiały budowlane.

Skala występowania azbestu w naszym kraju jest naprawdę duża i wbrew pozorom nie chodzi jedynie o podniszczone dachy budynków wiejskich.

Owszem, to właśnie na terenach wiejskich tego azbestu będzie najwięcej, ale warto sobie uświadomić, że wyroby budowlane z jego zawartością docierały także do miast.

Azbest wykorzystywano do wykończenia kanałów zsypowych w wieżowcach czy jako element elewacji budynków.

Warto o tym pamiętać przy zakupie relatywnie tanich mieszkań w blokach z przełomu lat 60 i 70 ubiegłego wieku.

Większość tego typu budynków nie przechodziła większych remontów, więc prawdopodobieństwo występowania azbestu okazuje się całkiem spore.

Jeżeli podczas stawiania budynku wykorzystano jakieś elementy zawierające azbest, to informacji na ten temat powinna udzielić stosowna spółdzielnia mieszkaniowa bądź zarządca budynku.

Stosowanie falistych płyt azbestowo-cementowych były kiedyś niezwykle powszechne, a najwięcej dachów nimi pokrytych znajduje się na terenie województwa mazowieckiego i lubelskiego.

Oprócz najbardziej popularnego eternitu, to były również płyty KARO wykorzystywane także jako pokrycie dachowe czy też płyty prasowane o zbliżonej zawartości azbestu do eternitu.

Należy jednak zauważyć, że jest wiele innych materiałów budowlanych zawierających azbest w swoim składzie.

Płyty użytkowano też jako okładziny zewnętrzne i wewnętrzne np. w:

  • przewodach windowych,
  • szybach wentylacyjnych,
  • instalacyjnych,
  • klimatyzacyjnych,
  • ścianach działowych.

Poza płytami, to mogą być również masy azbestowe do natrysków, które służyły głównie do wykonywania izolacji akustycznej i ognioochronnej.

Przy izolowaniu urządzeń grzewczych czy też tworzeniu osłon przeciwpożarowych i ognioochronnych stosowano chętnie płyty azbestowo-cementowe.

Z kolei rury tego typu miały zastosowanie w przewodach kanalizacyjnych, wodociągowych i kominowych, a także w rynnach spustowych znajdujących się w zsypach śmieci.

Do urządzeń ciepłowniczych wykorzystywano otuliny z azbestem, natomiast kształtki azbestowo-cementowe można znaleźć w przewodach wentylacyjnych, kanałach kominowych i wentylatorowych, podokiennikach czy też w osłonach rurociągów ciepłowniczych.

Co więcej, zawartość azbestu w rurach azbestowo-cementowych wysokociśnieniowych i kanalizacyjnych wynosi aż 22%.

Jak widać nie tylko na dachu i elewacji znajdują się elementy azbestowe, ale także w różnego typu wyrobach cementowych typu rynny, rury spustowe bądź podsufitki albo w płytach sufitowych typu ARTEKS, płytkach ściennych i podłogowych, a ponadto w natryskiwanych powłokach przeciwhałasowych i przeciwpożarowych oraz otulinach i powłokach rur czy kotłów.

W wielu przypadkach włókna azbestu zostały wbudowane w warstwowe płyty prefabrykowane PW3/A, PŻ/3W i PŻW 3/A/S.

Generalnie rzecz biorąc azbestu używano wtedy, kiedy istniała konieczność podwyższonej odporności ogniowej, w zabezpieczeniach elementów narażonych, nawet potencjalnie, na działanie wysokich temperatur.

To mogły być klapy przeciwpożarowe, węzły i przewody ciepłownicze, ale także wszelkiego typu ciągi telekomunikacyjne, przejścia kabli elektrycznych, tablice rozdzielcze elektryczne, obudowa klatki schodowej czy zabezpieczenia piwnic, elementów ściennych i stropowych strychów, konstrukcji stalowych i dróg ewakuacyjnych.

Azbest był też często wykorzystywany w materiałach wygłuszających hałas.

Dotyczy to oczywiście budownictwa z lat 60-80.

Trzeba mieć świadomość, że każda płyta azbestowo-cementowa (włóknowo-cementowa), zwana dawniej eternitem, zawierała około 13% rakotwórczego azbestu.

Poziom dopuszczalnego stężenia pyłu azbestowego w powietrzu wynosi 1 000 włókien na 1 m³ powietrza w czasie pomiaru dwudziestoczterogodzinnego i dotyczy to zarówno powietrza wewnątrz pomieszczeń, jak i na zewnątrz.

Szkodliwość azbestu

Szkodliwość azbestu
Szkodliwość azbestu

Od wielu lat nikt nie ma żadnych wątpliwości, że azbest wyjątkowo niekorzystnie działa na organizm człowieka.

Niebezpieczne są niewidoczne dla oka włókna respiralne, które wnikają głęboko do układu oddechowego i nie mogą stamtąd zostać usunięte ani przez rzęski, ani też przez układ immunologiczny.

Niektórzy bagatelizują zagrożenie i uważają, że po kontakcie z produktem zawierającym azbest nic im się stało i tak rzeczywiście może się wydawać przez wiele lat, ponieważ szkodliwe działanie tego materiału ujawnia się nawet po 20-30 latach i wiele osób nie kojarzy rozwoju nowotworu płuc z wcześniejszym kontaktem z wyrobami azbestowymi.

Problem może dotyczyć sporej grupy dekarzy czy pracowników budowlanych, ale nie tylko.

Ryzyko pojawienia się chorób wzrasta wraz z większą ilością włókien azbestu w powietrzu.

Szacuje się, że niemal 100 tys. osób rocznie umiera z powodu chorób wywołanych kontaktem z azbestem.

Głośnym echem odbija się stale rosnąca fala zachorowań na raka płuc, prostaty, tarczycy oraz białaczkę wśród strażaków, policjantów i ochotników, którzy 11 września 2001 roku przeczesywali gruzy zawalonych wież WTC w Nowym Jorku, a przyczyną jest właśnie azbest wykorzystany przy budowie budynków.

Wdychanie włókien azbestu skutkuje rozwojem pylicy azbestowej, czyli azbestozy, która objawia się zwłóknieniem śródmiąższowej tkanki płucnej w wyniku długotrwałego drażnienia zarówno mechanicznego, jak i chemicznego komórek.

Zmiany powodują obniżenie zdolności wentylacyjnych płuc.

Azbestoza bardzo często przeradza się w bardzo groźne nowotwory, głównie rak płuc zlokalizowany zazwyczaj w dolnych partiach płuc.

Równie niebezpieczny okazuje się międzybłoniak opłucnej charakteryzujący się niezwykle wysoką śmiertelnością i krótką przeżywalnością.

Azbest może również powodować rozwój innych rodzajów nowotworów, przede wszystkim krtani, trzustki, żołądka.

Często też prowadzi do białaczki i powstania chłoniaków.

Teoretycznie mogłoby się wydawać, że duża odporność azbestu na działanie czynników chemicznych, ścieranie i wysoką temperaturę sprawia, iż zagrożenie dla mieszkańców żyjących w domu pokrytym dachem z zawartością tego materiału jest niewielkie.

Niektórzy nawet uważają, że dach, którego nie będzie się ruszać nie stanowi żadnego zagrożenia dla zdrowia.

To błędne myślenie, ponieważ nawet wytrzymałość azbestu np. na działanie czynników atmosferycznych ma swoje granice.

Płyty w ogóle niezabezpieczone również są szkodliwe i trzeba mieć tego świadomość. Zresztą wystarczy spojrzeć na stan dachów pokrytych eternitem 40-50 lat temu.

Opady atmosferyczne robią swoje wymywając stopniowo spoiwo cementowe, a przez to odsłaniają się wiązki włókien azbestu, rozszczepiają się i uwalniają do powietrza.

Z czasem tych włókien będzie coraz więcej, a ryzyko też wzrośnie.

Przyjmuje się, że rozpad włókien azbestowych następuje, w zależności od zastosowanej technologii, od 20 do 50 lat.

Po tym okresie pokrycia dachowe bądź elewacje eternitowe zaczynają się powoli kruszyć, może także dochodzić do uszkodzeń mechanicznych, jak rozwarstwienia czy pęknięcia.

Oczywiście największe niebezpieczeństwo jest związane z różnego rodzaju pracami montażowymi i obróbką płyt, czyli piłowaniem bądź wierceniem.

To dlatego usuwaniem pokryć dachowych zawierających azbest powinny się zajmować wyspecjalizowane ekipy.

Co więcej, samodzielne usuwanie oraz składowanie azbestu w miejscach do tego niewyznaczonych oznacza naruszenie obowiązującego prawa.

Azbest musi być usunięty do 2032 roku!

Eternit na dachu
Eternit na dachu

Dyrektywa unijna oraz rozporządzenie ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 23 października 2003 r. (Dz.U. 2003, nr 192, poz. 1876) nakazuje całkowite usunięcie azbestu do 2032 roku.

Proces oczyszczania naszego środowiska z azbestu trwa już kilka lat, aczkolwiek nadal wiele domów jest pokrytych dachem eternitowym, a ten niebezpieczny materiał występuje również w systemach dociepleń w formie styropianu z okładziną azbestowo-cementową, w kanałach zsypowych, w przewodach wentylacyjnych czy też rurach wodno-kanalizacyjnych.

Ponadto jeszcze nie wszystkie gminy przeprowadziły inwentaryzację azbestową.

Szacuje się, że nawet 13 mln ton azbestu znajduje się na terenie kraju, więc skala problemu jest naprawdę duża, tym bardziej że azbest stosowano w budownictwie w sposób niemal masowy.

Aktualnie obowiązuje Program Oczyszczania Kraju z Azbestu na lata 2009-2032, a jednym z jego elementów jest informowanie o szkodliwości tego materiału, a zwłaszcza namawianie właścicieli domów do usuwania pokryć eternitowych ze swoich domostw.

Odpowiednia edukacja okazuje się niezbędna, ponieważ niektórzy mieszkańcy w ramach oszczędności podejmują się samodzielnego demontażu dachu eternitowego i narażają w ten sposób nie tylko siebie na wdychanie ogromnych dawek tej rakotwórczej substancji.

Zdarza się też, że w ramach oszczędności stosuje się płynne substancje chroniące prze pyleniem azbestu albo maluje dach eternitowy specjalną wodorozcieńczalną farbą akrylową, jednak takie rozwiązania mają charakter tymczasowy i są dobre na czas oczekiwania do rozbiórki dachu.

Nierozsądne jest również układanie blach, blachodachówki bądź falistych płyt bitumicznych bezpośrednio na płytach eternitowych. Kolejność prac powinna być taka, że przed położeniem nowego pokrycia należy zdjąć to wcześniejsze.

Powolne usuwanie azbestu

Powolne usuwanie azbestu
Powolne usuwanie azbestu

Aktualny stan prac związanych z eliminowaniem azbestu na terenie całego kraju można monitorować na stronie bazaazbestowa.gov.pl.

Trzeba przyznać, że tempo nie jest duże.

Stan na kwiecień 2018 roku wygląda tak, że zinwentaryzowano 6 157 273 kg, unieszkodliwiono zaledwie 776 991 kg, a więc pozostało aż 5 380 282 kg.

Co więcej, dane są niepełne, ponieważ nie wszystkie gminy wywiązały się z obowiązku przeprowadzenia inwentaryzacji w tym zakresie.

Najwięcej azbestu do usunięcia jest na terenie województwa mazowieckiego, a najmniej w województwie opolskim i lubuskim.

Na podanej stronie można również znaleźć listę firm zajmujących się unieszkodliwianiem azbestu, aktualne programy usuwania tego materiału dla konkretnych gmin czy też wykaz istniejących oraz planowanych składowisk

Usuwanie azbestu krok po kroku

Usuwanie azbestu
Usuwanie azbestu

Wiele osób odkłada w czasie obowiązek usunięcia azbestu ze względu na dość wysokie koszty.

To nie tylko sama rozbiórka dachu eternitowego, która wynosi 20-40 zł/m2, ale również wydatki związane z położeniem nowego pokrycia dachowego.

Dlatego warto wiedzieć, że istnieje możliwość uzyskania dofinansowania na zdjęcie, wywóz i składowanie azbestu z gminnego bądź powiatowego wydziału ochrony środowiska.

Najlepiej zapytać o to w urzędzie gminy.

Wysokość dofinansowania może wynosić nawet 100%, ale każda gmina ma swoje własne zasady.

Należy również dowiedzieć się o sposób realizacji prac.

W niektórych gminach wyłania się na drodze przetargu jedną firmę zajmującą się usuwaniem azbestu i rozliczanie następuje pomiędzy gminą a wybraną firmą.

Z kolei w innych gminach każdy wnioskodawca realizuje prace indywidulanie, czyli samodzielnie wybiera firmę do usuwania azbestu, a refundacja z gminy następuje na podstawie wystawionych przez wykonawcę faktur.

W takiej sytuacji konieczne będzie zarówno przedstawienie dokładnego kosztorysu, jak i udokumentowanie przeprowadzenia zdjęcia i wywózki azbestu w pełnej zgodności z obowiązującymi procedurami.

Niestety, nie wszystkie gminy mają wdrożony program wsparcia, ale w takiej sytuacji należy skorzystać z preferencyjnych kredytów z Banku Ochrony Środowiska.

Warto pamiętać, że warunkiem otrzymania dotacji będzie spełnienie określonych procedur.

Przede wszystkim należy złożyć w swoim urzędzie gminnym informację o tym, gdzie znajduje się azbest.

Ponadto konieczne jest wypełnienie stosownego formularza i złożenie przez osobę fizyczną odpowiedniej deklaracji wykorzystania dofinansowania zgodnie z obowiązującym w gminie regulaminem przyznawania dotacji na ten celu bądź konkursem, który zostaje ogłoszony dla mieszkańców na dofinansowanie usunięcia elementów zawierających azbest.

Zanim przystąpi się do prac, to co najmniej na 30 dni wcześniej należy ten zamiar zgłosić do starostwa powiatowego, aby uzyskać pozwolenie.

Również w starostwie będzie dostępna lista firm uprawnionych do usuwania azbestu.

Samodzielne próby demontażu dachu albo innych konstrukcji budowlanych z azbestem stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia i nie powinny być w ogóle brane pod uwagę.

Należy je powierzyć wyspecjalizowanym firmom, które mają zezwolenia oraz odpowiednio przeszkolonych, ubranych i wyposażonych pracowników.

Co więcej, firmy zajmą się nie tylko samym usuwaniem, ale również transportem, a nawet doradztwem w zakresie otrzymania dofinansowania czy też refundacji.

Właściwy już proces usuwania azbestu rozpoczyna się od dokładnego zabezpieczenia terenu i oznakowania go tabliczkami ostrzegawczymi.

Jeżeli sąsiednia działka jest zabudowana, to konieczne będzie poinformowanie mieszkańców o pracach, aby mogli zabezpieczyć swoje domostwo, a przede wszystkim dobrze uszczelnić okna.

Wszyscy robotnicy muszą mieć specjalną odzież ochronną, czyli kombinezon, rękawice i maski, a nawet pokrycia butów.

Najczęściej usuwa się dach eternitowy i trzeba to robić bardzo delikatnie, aby materiał się nie łamał, co powodowałoby unoszenie się dużych ilości groźnego pyłu. Dodatkowo dach zwilża się wodą, żeby pył od razu osiadał na dachu.

Płyty eternitu umieszcza się w workach foliowych oznakowanych ostrzegawczymi naklejkami i następnie zakrywa plandeką foliową.

Materiał wywozi się na składowisko śmieci, gdzie jeszcze zamyka się w szczelnych opakowaniach, a następnie całość się zakopuje.

Oczywiście musi to być specjalne wyznaczone składowisko.

Azbest utylizacja
Azbest utylizacja

Według Programu Oczyszczania Kraju z Azbestu docelowo do roku 2032 mają powstać 84 takie składowiska na terenie całego kraju.

Istnieje też alternatywna metoda, która jest dość słabo rozpowszechniona w naszym kraju, a szkoda, ponieważ pozwala na całkowite unieszkodliwienie azbestu.

Chodzi o witryfikację polegającą na przetapianiu odpadów azbestowych razem ze szklaną stłuczką.

Powstała w ten sposób zeszkliwiona masa jest całkowicie bezpieczna i może zostać ponownie wykorzystana np. jako dodatek do betonu.

To zdecydowanie lepsze rozwiązanie niż składowanie w ziemi i to nawet w dobrze zabezpieczonych opakowaniach, które nie jest przecież tożsame z utylizacją azbestu.

Komentarzy:

Komentarz